Kinh tế toàn cầu dưới áp lực: Từ xung đột Iran đến thị trường năng lượng

Sau một năm đầy biến động chính sách dưới nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Donald Trump – với thuế quan mạnh tay, sức ép lên Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) và những tuyên bố gây tranh cãi về Greenland – kinh tế toàn cầu vẫn cho thấy khả năng chống chịu đáng kể. Lạm phát hạ nhiệt, còn thị trường chứng khoán tại Mỹ, châu Âu, Hàn Quốc và Nhật Bản liên tục lập đỉnh mới.

Tuy nhiên, cuộc xung đột quân sự giữa Mỹ và Israel với Iran đang mở ra một rủi ro hoàn toàn khác. Theo giới phân tích, nguy cơ lớn nhất nằm ở khả năng Iran phong tỏa eo biển Hormuz – tuyến vận tải chiến lược nơi khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu đi qua.

Cú sốc dầu mỏ và nguy cơ lạm phát quay trở lại

Ngay khi thị trường mở cửa sáng 2/3, giá dầu bật tăng mạnh do lo ngại Hormuz bị gián đoạn. Dầu WTI có lúc tăng hơn 8% so với cuối tuần trước, tiến sát 72,6 USD/thùng. Dầu Brent thậm chí vọt gần 9%, vượt 79 USD/thùng trước khi hạ nhiệt.

Nếu kịch bản xấu nhất xảy ra – Hormuz bị phong tỏa trong thời gian dài – thị trường năng lượng toàn cầu sẽ hứng cú sốc nghiêm trọng. Giá dầu có thể vượt 100 USD/thùng, kéo theo giá khí đốt tự nhiên tăng mạnh, tạo áp lực lạm phát trên diện rộng và buộc các ngân hàng trung ương phải xem xét lại lộ trình hạ lãi suất.

Trả lời Financial Times, ông Edward Fishman, chuyên gia cấp cao tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR), đưa ra hai kịch bản:

• Kịch bản nghiêm trọng: giao thông qua Hormuz bị gián đoạn lớn và kéo dài, gây “cú sốc lớn” cho thị trường dầu, đẩy giá vượt 100 USD/thùng.

• Kịch bản khả dĩ hơn: eo biển không bị đóng hoàn toàn nhưng xuất khẩu dầu của Iran bị hạn chế, khiến giá dầu tăng lên vùng ít nhất 80 USD/thùng.

Trong nỗ lực trấn an thị trường, liên minh OPEC+ đã nâng hạn ngạch sản lượng tháng 4 thêm 206.000 thùng/ngày. Tuy nhiên, mức tăng này khó có thể bù đắp hoàn toàn nếu nguồn cung từ Trung Đông bị gián đoạn lớn.

Theo Capital Economics, việc giá dầu tăng thêm 10 USD/thùng thường không đủ để gây cú sốc lớn cho tăng trưởng toàn cầu. Iran dù là nhà cung cấp quan trọng cho Trung Quốc nhưng sản lượng tháng 1/2026 chỉ khoảng 3,45 triệu thùng/ngày – chưa tới 3% nguồn cung toàn cầu theo dữ liệu của IEA.

Mỹ: Tự chủ năng lượng nhưng không miễn nhiễm

Mỹ hiện gần như tự chủ năng lượng, với nhập khẩu chỉ chiếm 17% tổng tiêu thụ năm 2024 theo EIA. Tuy nhiên, giá dầu toàn cầu tăng sẽ vẫn tác động trực tiếp đến kinh tế Mỹ.

Theo nhà kinh tế James Knightley của ING, giá năng lượng cao hơn sẽ gây áp lực lên người tiêu dùng và doanh nghiệp. Nếu dầu chạm 100 USD/thùng, lạm phát Mỹ có thể vượt 4%, cao hơn đáng kể mục tiêu 2% của Fed. Điều này sẽ khiến khả năng Fed tiếp tục hạ lãi suất trong năm nay giảm mạnh.

Ajay Rajadhyaksha của Barclays ước tính mỗi khi giá dầu tăng thêm 10 USD/thùng và duy trì, tăng trưởng GDP Mỹ trong 12 tháng sau đó có thể giảm 0,1–0,2 điểm phần trăm. Nếu dầu leo lên 120 USD/thùng và duy trì, cú sốc sẽ lan rộng sang toàn cầu.

Barclays cũng cho rằng đồng USD có thể tăng giá trong bối cảnh này, do lịch sử cho thấy các cú sốc địa chính trị thường thúc đẩy dòng vốn tìm đến tài sản an toàn. Ngân hàng này dự báo chỉ số Dollar Index có thể tăng 0,5–1% cho mỗi 10% giá dầu tăng thêm.

Châu Á và châu Âu: Rủi ro lan rộng

Châu Á sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề nếu Hormuz gián đoạn. Theo EIA, khoảng 84% dầu thô và khí ngưng tụ, cùng 83% LNG đi qua tuyến này năm 2024 có điểm đến là các nước châu Á, trong đó có Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Capital Economics ước tính nếu dầu tăng lên 100 USD/thùng, lạm phát toàn cầu có thể tăng thêm 0,6–0,7 điểm phần trăm.

Châu Âu cũng sẽ chịu áp lực từ giá năng lượng, đặc biệt là khí đốt. Tuy nhiên, lạm phát eurozone hiện ở mức 1,7%, thấp hơn mục tiêu, nên ECB có thể chưa buộc phải thay đổi chính sách ngay lập tức.

Với Ngân hàng Trung ương Anh (BOE), tình thế có thể phức tạp hơn. Theo chuyên gia Hetal Mehta của St. James’s Palace, BOE vốn đã chia rẽ trong quyết định hạ lãi suất tháng 2, nên cú sốc dầu có thể khiến việc điều hành chính sách trở nên khó khăn hơn.

Nguy cơ niềm tin suy yếu và đầu tư chững lại

Cuộc xung đột diễn ra trong bối cảnh thị trường tài chính toàn cầu vốn đã nhạy cảm với rủi ro: biến động chính sách thuế quan, rủi ro tín dụng tư nhân và sự gián đoạn từ AI.

Nếu xung đột kéo dài, niềm tin nhà đầu tư và doanh nghiệp có thể suy giảm, đặc biệt nếu lạm phát tăng khiến các ngân hàng trung ương trì hoãn cắt giảm lãi suất. Nhà kinh tế Tomasz Wieladek của T Rowe Price cảnh báo thế giới đang đối mặt quá nhiều cú sốc cùng lúc – từ Venezuela, Greenland đến thuế quan và Iran.

Dù vậy, một số chuyên gia vẫn giữ quan điểm lạc quan. Theo Innes McFee của Oxford Economics, tăng trưởng và thương mại toàn cầu trong năm qua vẫn duy trì ổn định đáng ngạc nhiên bất chấp hàng loạt cú sốc địa chính trị.

Kết luận

Xung đột Mỹ – Israel với Iran có thể trở thành phép thử mới cho kinh tế toàn cầu. Tác động thực sự sẽ phụ thuộc vào diễn biến tại eo biển Hormuz và phản ứng của các nhà sản xuất dầu lớn.

Trong ngắn hạn, thị trường năng lượng và lạm phát là hai biến số nhạy cảm nhất. Trong trung hạn, niềm tin doanh nghiệp và định hướng chính sách tiền tệ toàn cầu mới là yếu tố quyết định liệu cú sốc này chỉ là biến động tạm thời hay là bước ngoặt mới của chu kỳ kinh tế.